top of page
Zoeken
  • Foto van schrijverJuf Angelique

Sensopathisch spel

Bijgewerkt op: 11 feb.

Als een kind het spelmateriaal niet kent, dan zal hij het open en onderzoekend benaderen. Dit noem je manipulerend spel. Bij het sensopathische spel worden manipulatieve activiteiten zintuiglijk ondergaan. In deze blog vertel ik je er meer over.



Sensopathisch spel


Bij sensopathisch spel staat het voelen, zien, horen, ruiken en/of proeven centraal.

Sensopathisch is een samenvoeging van ‘senso’, het opdoen van zintuigelijke indrukken en ‘pathisch’, het ondergaan/beleven. Sensopathisch spel gaat in het spelniveau vooraf aan fantasie- en rollenspel. Daarnaast blijft het in alle spelniveaus terug te vinden.


Het was de pedagogische schrijfster Vermeer, die sensopathisch spel in één van haar boeken beschreef en als eerste deze naam gaf. Tevens benaderde zij deze spelvorm vanuit het spelende kind: wat doet het kind precies als hij speelt? Hierin verschilt ze met bijvoorbeeld Piaget en Vygotsky, die vooral keken naar de invloed van spel op de ontwikkeling van het kind. Vanuit de wisselwerking tussen kind en spelmateriaal, stelde Vermeer een indeling in speelwerelden samen. Deze speelwerelden zijn niet verbonden aan leeftijd:


De Speelwereld als Lichamelijke Wereld

Ongevormde materialen worden, door verschillende zintuigen verkend. Hierbij valt te denken aan het voelen van scheerschuim en het ruiken van de pepernotenklei. Het materiaal wordt nog niet gevormd, het verkennen van materiaal staat in deze speelwereld centraal.

De Speelwereld als Hanteerbare Wereld

De mogelijkheden van het materiaal worden door het kind verkend door te experimenteren. Ook kunnen er combinaties van materiaal uitgeprobeerd worden, zoals het gelijktijdig gebruik van zand en water.

De Speelwereld als Esthetische Wereld

In deze speelwereld gaat het om het bouwen, vormen en construeren.

Al handelend komt er iets tot stand, zonder dat er vooraf een plan gemaakt wordt.

Achteraf verleent het kind betekenis aan bijvoorbeeld de berg zand.

De Speelwereld als Illusieve Wereld

Ervaringen en belevingen van het kind staan centraal en worden symbolisch weergegeven. In de watertafel wordt bijvoorbeeld met een bootje de storm op zee nagespeeld.


Hoewel er wel een opbouw (van basaal tot ontplooid spel) te herkennen is, zijn de diverse spelvormen allemaal even belangrijk. Sensopathische spel wordt daarom ook wel als buitenbeentje in de spelontwikkeling gezien.


Om tegemoet te komen aan de verschillende spelniveaus bij kinderen is het van belang ook sensopathisch spel aan te bieden. Zo voorkom je dat er alleen keuze is uit bijvoorbeeld constructief- of rollenspel, ingewikkeld knutselwerken of moeilijke ontwikkelingsmaterialen terwijl een kind hier misschien nog niet aan toe is. Wanneer spel aansluit bij de ontwikkeling van een kind, zie je hoge betrokkenheid voor een langere periode.

Kleuters met een ontwikkelingsachterstand kunnen ook van sensopathisch spel profiteren. Je ziet in het onderwijs aan kinderen met een hele grote ontwikkelingsachterstand bijvoorbeeld ook snoezelruimtes waar de zintuigen geprikkeld worden met geur, kleur en geluid. Of knusse hoekjes met kussens, lichtjes en een rustgevend muziekje, waar de kinderen tot rust kunnen komen.

 

Materialen


Voor het sensopathische spel, is het belangrijk dat er beschikt kan worden over ongevormde materialen en Loose Parts. Ongevormde materialen zijn materialen waarmee zelf iets gevormd kan worden. Doordat deze materialen multifunctioneel zijn, kunnen kinderen materialen op hun eigen manier gebruiken als middel om hun eigen wereld te representeren. Voorbeelden van geschikte materialen voor dit soort ervaringen zijn onder andere:

  • Blote voetenpad

  • Gekleurde rijst

  • Geluidskokers of -blokjes

  • Kinetisch zand

  • Klei (zelfgemaakte klei met kruiden/kleur/glitters)

  • Kruidenpotjes (met wat resten van de kruiden voor de geur!)

  • Lichttafel of lichtkubus

  • Loose Parts

  • Magische sneeuw

  • Mais

  • Meel

  • Plaksel

  • Scheerschuim

  • Schelpenzand

  • Sensorische zakjes en flessen (Sensory bins, cans)

  • Slijm

  • Verf

  • Vingerverf

  • Voelbakken/-dozen

  • Voelzakjes

  • Water

  • Waterbeads

  • Zand

  • Zeepsop


Dit materiaal heeft, ieder afzonderlijk, bijzondere eigenschappen die de aandacht trekken vanuit bijvoorbeeld geluid, het gevoel (ruw of glad), temperatuur, geur of een combinatie van deze eigenschappen.

 

Het doel van sensopathisch spel


Het experimenteren met ongevormde materialen levert talrijke impliciete ervaringen en kennis op. Het zorgt allereerst, bij veel kinderen, voor plezier. Het genieten van de zintuigelijke ervaring staat centraal en leidt dan onbewust voor ontwikkeling in alle andere domeinen:


Het stimuleert de (senso-) motoriek

Een belangrijke functie van het sensopathische spel is het prikkelen van de zintuigen en uitdagen tot ontdekken. Vanuit de neurowetenschap is de huidige aanname dat het brein 25 jaar nodig heeft om zich optimaal te ontwikkelen door de vorming van neurale netwerken. Kinderen creëren sterke neurale verbindingen wanneer je zoveel mogelijk zintuigen in beweging zetten. Ervaringen die zintuiglijk rijk zijn of waar meer zintuigen bij betrokken zijn, zijn intenser en worden daardoor beter onthouden.

Sensopathisch spel, is zintuiglijk rijk spel, omdat bij sensopathisch spel vaak één of meerdere zintuigen worden aangesproken. Het in het hier en nu bezig zijn en het lichamelijk ervaren van (en het bewegen met) materialen staat daarbij op de voorgrond. Er is geen sprake van speciale gebeurtenissen en er is ook geen spelverloop, zoals bijvoorbeeld in rollenspel.

Het gaat uitsluitend over voelen, smeren, kneden, gieten, ervaren, genieten en kliederen. Het leuke van manipulerend/sensopathisch spelen is dat je mag doen wat anders niet altijd kan en mag en dat maakt het spel nog aantrekkelijker. Bij het sensopathisch spel worden manipulatieve activiteiten zintuiglijk ondergaan. Terwijl de kinderen bijvoorbeeld zand of water overgieten, leren ze allerlei eigenschappen van het materiaal kennen. Het is overigens ook de moeite waard om de zintuigen ook bij oudere leerlingen te blijven prikkelen.


Sensopathisch spel stimuleert daarnaast zowel de grove als de fijne motoriek.

De basis van alles wat een kind leert is bewegen. Het grijpen komt voor het begrijpen.

Naast het bewegen wordt hier ook de ontwikkeling van vaardigheden als oog-handcoördinatie en hand-vingermotoriek onder verstaan. In het handelen van jonge kinderen in de zandbak is dit bijvoorbeeld terug te zien doordat ze om leren gaan met gereedschap (een schep met een lange steel of een schep met een korte steel).

De oog-handcoördinatie wordt hierdoor getraind.


Het zorgt voor ontwikkelkansen bij alle kinderen

Zintuigelijke ervaringen zorgen daarnaast ook voor ontwikkelingskansen bij iedereen.

Ieder kind kan op zijn/haar eigen manier deelnemen. Met hetzelfde materiaal kan het ene kind aan het experimenteren zijn en het andere kind zijn eigen ervaringen naspelen.


Het stimuleert de emotionele ontwikkeling

Kinderen kunnen ook een soort troost en rust vinden in het sensopathische spel. In het sensopathische spel leren kinderen hun eigen emoties ook tot uitdrukking te brengen door situaties na te spelen, net zolang tot het kind er grip op heeft.

Spel is daarbij een veilige context, omdat het kind zelf kan bepalen wanneer het daaruit kan stappen. Spelen met ongevormde materialen is ook een veilige activiteit.

Er is immers geen opdracht aan verbonden en het draait niet zozeer om een blijvend eindproduct. Er kan oneindig opnieuw begonnen worden. Het stimuleert het welbevinden van een kind. Het welbevinden van een kind is een voorwaarde om tot ontwikkeling te komen. Het plezier wat binnen het sensopathisch spel ervaren wordt, is essentieel om een kind uit te lokken tot deelname aan activiteiten.


Het stimuleert de sociale ontwikkeling

Binnen het sensopathisch spel en de omgang met anderen leert het kind om te gaan met gevoelens en wensen van een ander en grenzen te verkennen.


Het stimuleert de taalontwikkeling Het kind kan in het sensopathisch spel het eigen handelen, toestanden en gebeurtenissen beschrijven. Door interactie met anderen wordt de woordenschat uitgebreid en worden taalregels steeds beter toegepast.


Het stimuleert de rekenwiskundige ontwikkeling Binnen het sensopathisch spel ontstaat begripsvorming over hoeveelheden en eigenschappen van materialen. In een rijk ingerichte omgeving worden kinderen uitgelokt om op ontdekkingstocht te gaan en leren ze omgaan met hoeveelheden, meten en meetkunde. In hun spel zijn de kinderen onbewust bezig met meer/minder (toevoegen of weglaten van het zand) en het meten en vullen.


Het stimuleert de denkontwikkeling

Vanuit nieuwsgierigheid en handelend bezig zijn, krijgen jonge kinderen steeds meer oog voor detail en voor eigenschappen van voorwerpen (kleur, vorm, grootte, structuur, gewicht).

 

De ontwikkeling van sensopathisch spel


Het sensopathisch spel is dominant in het eerste levensjaar van een kind, maar het houdt daarna niet op. Het manifesteert zich gedurende de gehele menselijke levensloop.

Het is van belang, dat kinderen in een kleutergroep ook voor wat betreft deze spelvorm aan hun trekken kunnen komen. Vrij spel met ongevormde materialen (zoals water, zand, klei, zout, brooddeeg, papier-machépulp en scheerschuim) is van groot belang.

Maar ook door met gevormde materialen te manipuleren, doen kinderen sensopathische ervaringen op. Denk hierbij aan het manipuleren met stukken schuimrubber, stof en diverse soorten papier. Als kinderen uitsluitend sensopathisch spel blijven vertonen, is het wel van belang, om mee te gaan spelen, om zo het spel van het kind uit te breiden naar de volgende categorie: die van het hanterend spel. Deze spelvorm wordt bijvoorbeeld geoefend in de zand-/watertafel, de beweeghoek en tijdens het buiten spelen.

 

Manipulerend spel


Als een kind het spelmateriaal niet kent, dan zal hij het open en onderzoekend benaderen. Dit noem je manipulerend spel. Bij manipulerend spel staat het handelen centraal en gaat het minder om een bedoeling achter dat handelen. Het in het hier en nu bezig zijn is bij manipulerend spel het belangrijkste. Door te handelen met materialen verkennen kinderen allerlei eigenschappen en door deze zelf te mogen ontdekken ligt de ervaring sneller vast. Als een kind al weet wat hij met het materiaal kan doen dan zal hij al wat meer door zijn gedachten worden gestuurd en het spelmateriaal wat rationeler benaderen door ermee te spelen zoals het ‘hoort’. Een kind moet dus eerst ontdekken wat je allemaal met een materiaal kunt doen. Naarmate kinderen steeds meer materialen leren kennen en daardoor meer kennis van de wereld om hen heen krijgen, zullen zij steeds meer een eigen invulling aan het spel kunnen geven. Het spel zal daardoor steeds rationeler, groter en complexer worden. Het belang van manipulerend spel zal hierdoor steeds verder afnemen. Toch zal het wel altijd een rol blijven spelen, ook al wordt deze kleiner naarmate een kind ouder wordt.

Deze spelvorm kan in alle hoeken en met allerlei materialen worden geoefend.

 

Op zoek naar meer?


Boekentip:









Kijk voor meer suggesties ook eens op mijn Pinterest Heb je zelf ook nog leuke suggesties?

Inspireer dan collega’s door jouw ideeën als reactie op deze blog te delen!


.

.

.


515 weergaven0 opmerkingen

Recente blogposts

Alles weergeven

تعليقات


bottom of page