Zoeken

Voorbereidend schrijven

Kleuters in groep 2 worden voorbereid op de overgang naar groep 3. Daar is leren lezen en schrijven een belangrijk onderdeel. Leren lezen en schrijven kan echter pas als de hersenen van een jong kind een bepaalde ontwikkeling hebben doorgemaakt. Dit proces wordt 'rijpheid' genoemd. Waaraan zie je nu of een kleuter rijp toe is om te gaan leren schrijven?

En wat kun je doen om die ontwikkeling te stimuleren? Daar lees je meer over in deze blog.



Een stevig fundament


Beweging is de eerste taal van een kind. Door middel van beweging gaat het de wereld verkennen en leert het zijn lichaam controleren. Beweging voedt het jonge brein en maakt hen alert en weerbaar. Eenmaal op school gekomen wordt er van de kleuter echter vaak verwacht dat hij opeens stil op zijn stoel kan zitten en leert een kind steeds minder met handen en voeten. Erg jammer, want dit sluit helemaal niet aan op de leerbehoeften van een jong kind. Het meest gevorderde niveau van bewegen is namelijk het vermogen om volledig stil te staan. Zo lang een kind niet in staat is om zijn evenwicht te bewaren en volledig stil te zitten of staan, beschikt het niet over de lichamelijke vaardigheden die nodig zijn om zittend te leren. Ook voor schrijven met kleuters geldt dus : Eerst bewegen, dan pas schrijven!

Kleuters willen zelf meestal wel al graag aan de slag met het schrijven van letters, want ze hebben maar al te gauw door dat schrijven belangrijk is. Vaak stimuleert de omgeving dit ook, doordat het als knap wordt bestempeld.

Als de nadruk echter meteen op het zittend oefenen komt te liggen, dan kan dat een negatief effect hebben op de latere ontwikkeling van een kind.

Uit onderzoek is gebleken dat leerproblemen op latere leeftijd namelijk een oorzaak kunnen hebben in een onrijpe neuromotoriek. Motorische blokkades kunnen ervoor zorgen dat een kind ondermaats presteert, ongemotiveerd raakt en afhaakt.

De motorische ontwikkeling van een kind is dus zo ontzettend belangrijk.


Voorbereidend schrijven bij kleuters gaat dus niet over kleuters die aan een tafeltje in de schrijfhouding zitten en worstelen om hun potlood goed vast te houden.

Voorbereidend schrijven bij kleuters is bewegend een fundament leggen voor de schrijfvoorwaarden en de verdere ontwikkeling.

Belangrijke schrijfvoorwaarden zijn lichaamskennis, lichaamsbewustzijn en lichaam controle.

Om tot goed schrijven te kunnen komen moet er sprake zijn van:

  • Een goed ontwikkelde grove en fijne motoriek (handigheid, spierbeheersing)

  • Een goede ooghandcoördinatie

  • Een goed visueel geheugen

  • Vormen kunnen waarnemen en onderscheiden

  • Kritisch kunnen waarnemen

  • Een goed ruimtelijk inzicht en oriëntatie, zowel in de ruimte als op het platte vlak

  • Het besef van ruimtelijke begrippen, zoals links/rechts en onder/boven

  • Lateraliteit

  • Een gevoel voor ritme

  • Auditieve vaardigheden

Al deze voorwaarden samen noemen we de lateralisatiefase. In deze fase leren de hersenen samen te werken; de ene hand neemt de leiding en de andere ondersteunt.

Deze fase begint meestal bij kinderen van ongeveer 7 jaar.

Dat betekent dat schrijven voor veel kinderen tot die tijd nog een lastige opgave is.


Kleuters zitten nog in de symmetriefase. Dat betekent dat ze vaak beide hersenhelften tegelijk gebruiken. Op die manier worden er steeds meer verbindingen aangelegd, die je nodig hebt voor een goede lateralisatie.

Werken naar een fijne motoriek!


Het ontwikkelen van deze symmetriefase en het leggen voor een goede basis van het schrijven, gebeurt vooral door motorische oefeningen.

Pas als die basis goed is, bouw je verder.

Motorische spelletjes en veel bewegen zijn dus veel zinvoller en hebben een veel positiever effect op de schrijfontwikkeling van een kind dan te vroeg gaan schrijven op het platte vlak.


Voorbereidend schrijven is groot beginnen met grote bewegingen vanuit de schouder, naar de ellenboog, via de pols in groep 1-2 naar klein eindigen met fijne bewegingen met de vingers aan het eind van groep 2 en het begin van groep 3.

In groep 3 kan een jong kind dan echt gaan leren schrijven.


Het bewegen met de vingers en handen wordt de fijne motoriek genoemd.

De fijne motoriek heb je nodig bij heel veel dagelijkse taken, zoals een rits dichtdoen, de dop van een flesje open draaien of een boterham smeren.

De fijne motoriek is ook erg belangrijk voor het latere schrijven: het vasthouden van een potlood, het maken van de bewegingen op papier, het schrijven tussen lijntjes enz... zijn allemaal fijn motorische vaardigheden, die om een goede basis en veel oefening vragen.


De ontwikkeling van deze fijne motoriek is bij een kleuter nog volop bezig.

Forceer deze dus niet door te veel van ze te vragen, maar ontwikkel deze door veel te oefenen. Kleuters ontwikkelen hun fijne motoriek spelenderwijs en groeien in de kleuterjaren toe naar schrijfrijpheid.


Ondanks dat er nog steeds schrijfmethodes zijn waarbij kinderen uitgedaagd worden letters over te trekken, is het bewezen dat dit geen leereffect geeft.

Voorbereidende schrijfoefeningen bij kleuters hebben ook niets te maken met netjes tussen de lijntjes kunnen schrijven.


Om de de juiste voorwaarden voor een goede schrijfmotoriek te creëren is het in de kleutertijd juist belangrijk om de fijn motorische vaardigheden spelenderwijs en bewegend, groot en zoveel mogelijk met twee handen tegelijk te laten oefenen (zodat beide hersenhelften tegelijk worden geactiveerd), bijvoorbeeld met: het rijgen van kralen, kleien, het leggen van kralen op de kralenplank, kleuren, tekenen, klapspelletjes, balspelletjes, wasknijpers, klimmen, balanceerspelletjes, touwtje springen, dansen (bewegen en ritme stimuleren de ontwikkeling van de samenwerking van de hersenen), verven, zand, scheerschuim, kleine (constructie-)materialen enz.

Daarbij is het belangrijk om altijd links naar rechts en van boven naar beneden te beginnen.


Sommige kinderen vermijden fijn motorische activiteiten liever, soms uit interesse, soms omdat ze er (ook) moeite mee hebben.

Probeer met die kinderen toch regelmatig ook met klein materiaal te oefenen.

Sluit daarbij aan bij de interesse van het kind om het aantrekkelijker te maken.

Schrijfrijpheid


In groep 2 is het belangrijk om in te schatten of een kind spontaan de fijne motoriek voldoende ontwikkelt of dat het wat extra stimulans kan gebruiken.

Als een kind naar het kunnen leren schrijven toegroeit dan zie je dat o.a. aan het volgende:

  • Het kind heeft een goed ontwikkelde dominante hand en de bewegingen worden vooral vanuit de pols en later ook vanuit de vingers gemaakt.

  • Het kind heeft een voldoende ontwikkelde pincetgreep. Een potlood wordt met de toppen van duim en wijs- en middelvinger vastgehouden

  • Er is sprake van een goede oogsamenwerking

  • Er is sprake van een goede oog-hand coördinatie: Het kind kan bijv. binnen de lijntjes kleuren en kleurplaten mogen kleinere vakjes hebben

  • Het kind krijgt interesse in letters

  • In tekeningen zijn steeds meer details te zien

  • Voorbereidende schrijfpatronen lukken steeds beter

  • Het kind kan met kleine materialen spelen en bouwen

  • Het knippen gaat steeds vloeiender

  • Het kind kan knoopjes open maken en misschien zelfs al veters strikken

Voorbereidende schrijfproblemen


Steeds vaker zie je dat kinderen een minder goed ontwikkelde fijne motoriek hebben.

Ze oefenen er ook steeds minder mee, moeten veel stil zitten en zitten ook steeds meer op jonge leeftijd al achter een tablet of laptop, op de smartphone en kijken tv.


Bij twijfels over de fijne motoriek van een kleuter is het handig als leerkracht en ouder(s) dit met elkaar bespreken. Zeker voor kleuters in het laatste half jaar van groep 2.

Dan kan een ergotherapeut ingeschakeld worden om bijvoorbeeld een test (WRITIC) af te nemen of een kind klaar is om te leren schrijven. Wanneer daar een zeer lage score uitkomt kan daarnaast ook ergotherapie worden ingezet om individueel met het kind te oefenen.


Wil je meer weten over voorbereidende schrijfproblemen?

In het volgende boek vind je meer informatie:

Eerste hulp bij schrijfproblemen - Gabrielle Schaap Stolk


Moeten kinderen nog wel leren schrijven?


Alles kan tegenwoordig digitaal. Schrijven lijkt hierdoor een beetje overbodig te worden.

Maar niets is minder waar. Een net handschrift en een soepele manier van schijven mogen niet onderschat worden. Schrijven is namelijk veel meer dan het maken van lussen op papier. In je hersenen gebeurt er van alles wanneer je schrijft. Er worden belangrijke verbindingen gelegd. Dus ja, ook in onze digitale wereld blijven pen en papier belangrijk!

Onder het tabblad "Geletterdheid" op deze website vind je meer achtergrondinformatie over geletterdheid bij kleuters. Daarnaast vind je allerlei praktische suggesties in mijn blogs over de motoriekhoek, geletterdheid en de taalhoeken op de diverse themapagina's.

Kijk voor meer suggesties ook eens op mijn Pinterest


Heb je zelf ook nog leuke suggesties?

Inspireer dan collega’s door jouw ideeën als reactie op deze blog te delen!