top of page
Zoeken
  • Juf Angelique

De zand-/watertafel

Bijgewerkt op: 22 jan.

Zand en water zijn beide aantrekkelijk materiaal voor jonge kinderen. Het heeft iets magisch; je kunt het immers niet vastpakken en het kan allerlei vormen aannemen.

Volwassenen zien het spel bij een zand-/watertafel vaak als doelloos kliederen en spel waar kinderen alleen maar vies van worden. Jammer, want spelen met zand en water is niet alleen superleuk, maar ook heel ontspannend, nuttig en leerzaam. Een zand- en watertafel mogen niet ontbreken in een kleuterklas. De zandtafel is ook de voorloper van het constructiespel.

In deze blog vertel ik je er meer over.



De zand-/watertafel


Scholen kopen vaak kant- en klare zand-/watertafels: tafels met een grote bak voor water, zand. Deze tafels kunnen echter ook voor andere materialen worden gebruikt.

In de Verenigde Staten worden ze dan ook vaak 'Sensory tables' (zintuigentafels) genoemd.

Kant en klare zand-/watertafels zijn erg duur en nemen veel plaats in.

Als goedkoper minder ruimte innemend alternatief kan ook worden gedacht aan:

  • Een teiltje

  • Een plastic bak

  • Een plastic kom

  • Een zwembadje

  • Een bed-box (een lage plastic bak met een groot oppervlak, die je onder het bed kan schuiven).

  • Lades

  • Een wasmachinelekbak

  • Een tuff tray


Een alternatief voor de zand-/watertafel, die minder ruimte nodig heeft en om minder vulling vraagt is een sensorische bak. Een sensorische bak is een bak waar je een bepaald soort materiaal in doet waar een kind vervolgens mee kan spelen.

Die vulling kan van alles zijn: ongekookte rijst of pasta, gedroogde bonen, steentjes, confetti, water, zand, watten of scheerschuim enz.


Sensorische zakken worden gemaakt door sensorische voorwerpen in een afgesloten plastic zak te plaatsen, zodat de inhoud niet kan worden gemorst of worden opgegeten.

Je kunt ze bijvoorbeeld vullen met gel, slijm, olie, water, scheerschuim, verf en gel.


Zet de alternatieven in de natte hoek of op het aanrecht. Wanneer je ze op de tafel zet, kun je met klittenband of een antislipmat het verschuiven ervan voorkomen. Ook kun je in een oude kast een uitsparing zagen en de bak daar inpassen.


Heb je geen zand-/watertafel, omdat je vindt dat deze teveel troep geeft, lees dan snel waarom spelen met zand en water essentieel is voor een jong kind en denk bijvoorbeeld eens aan een plekje op de gang of buiten.



 

Soorten spel


Een zand- of watertafel is onmisbaar in een kleutergroep.

Een zand-/watertafel lokt voornamelijk sensopathisch spel uit. Jonge kleuters willen het zand of water door hun vingers voelen glijden. Oudere kleuters spelen al meer planmatig met de materialen in de tafel. Maar er is ook plaats voor andere soorten spel in deze hoek.


Manipulerend of sensopathisch spel

Als een kind het spelmateriaal niet kent, dan zal hij het open en onderzoekend benaderen. Dit noem je manipulerend spel. Bij manipulerend spel staat het handelen centraal en gaat het minder om een bedoeling achter dat handelen. Door te handelen met materialen verkennen kinderen allerlei eigenschappen en door deze zelf te mogen ontdekken ligt de ervaring sneller vast. Als een kind al weet wat hij met het materiaal kan doen dan zal hij al wat meer door zijn gedachten worden gestuurd en het spelmateriaal wat rationeler benaderen door ermee te spelen zoals het ‘hoort’. Een kind moet dus eerst ontdekken wat je allemaal met een materiaal kunt doen.

Naarmate kinderen steeds meer materialen leren kennen en daardoor meer kennis van de wereld om hen heen krijgen, zullen zij steeds meer een eigen invulling aan het spel kunnen geven. Het spel zal daardoor steeds rationeler, groter en complexer worden. Het belang van sensopathisch spel zal hierdoor steeds verder afnemen. Toch zal het wel altijd een rol blijven spelen, ook al wordt deze kleiner naarmate een kind ouder wordt.


Bij sensopathisch spel staat het voelen, zien, horen, ruiken of proeven. Of meerdere zintuigen tegelijk! Terwijl de kinderen het zand of water overgieten, leren ze allerlei eigenschappen van het materiaal kennen. Het was de pedagogische schrijfster Vermeer, die sensopathisch spel in één van haar boeken beschreef en als eerste deze naam gaf. Sensopathisch is een samenvoeging van ‘senso’, het opdoen van zintuigelijke indrukken en ‘pathisch’, het ondergaan/beleven.

Vermeer keek niet zozeer naar de invloed van spelen op de ontwikkeling van een kind, maar veeleer naar wat een kind precies doet als het speelt. Ze zette de wisselwerking tussen het kind en het spelmateriaal centraal. Het doel van sensopathisch spel is het prikkelen van de zintuigen en uitdagen tot ontdekken.


Het in het hier en nu bezig zijn is bij manipulerend en sensopathisch spel het belangrijkste. Er is immers geen sprake van speciale gebeurtenissen en er is ook geen spelverloop, zoals bijvoorbeeld in rollenspel. Het gaat uitsluitend over voelen, smeren, kneden, gieten, ervaren, genieten en kliederen. Het leuke van manipulerend/sensopathisch spelen is dat je mag doen wat anders niet altijd kan en mag en dat maakt het spel nog aantrekkelijker.



Constructief spel

Na het manipulerende spel volgt het constructieve spel. Onder constructief spel verstaan we vooral het bouwen met zand of zand in combinatie met loose parts. Bij constructief spel denk je al gauw aan bouwen, maar de zandtafel kan ook heel goed gebruikt wordt voor bijvoorbeeld mozaïeken. Geef de kinderen diverse materialen, zoals steentjes, schelpen, mozaïekstenen, eikels en kastanjes, bloemen, plastic doppen, enzovoort. Hiermee kunnen ze figuren in het zand maken. Geef ook takjes waarmee ze patronen kunnen tekenen.

Tijdens constructief spel zie meer dan bij manipulerend spel.

Je ziet bijvoorbeeld dat de kinderen meer planmatig met de materialen in de zand-/watertafel gaan spelen. Het kan zijn dat tijdens het spelen een idee ontstaat of dat ze vooraf al een plan maken. Tijdens het constructieve spel lopen de kinderen soms tegen problemen aan: een berg met zand blijft niet staan, een tunnel stort steeds in, het water mengt zich steeds met het zand waardoor het modder wordt, enzovoort.

Deze problemen vragen natuurlijk om een oplossing.

Het is waardevol wanneer kinderen daar zelf over na kunnen denken, en daarbij toegang hebben tot voldoende materialen. De berg wordt bijvoorbeeld natgemaakt, zodat het zand beter blijft plakken. De tunnel wordt verstevigd met een koker of buis. Het water wordt met een stuk plastic van het zand gescheiden.

Deze problemen bieden een geweldige kans om de taalontwikkeling en de woordenschat te stimuleren in een ontspannen omgeving. Ze vragen om een oplossing en dat vraagt weer rijke sociale interactie. Bij constructief spel zie je dus ook dat kinderen meer met elkaar in gesprek gaan, ook over wat zij willen gaan maken en de aanpak hiervan. Ze werken samen naar een product of oplossing. Het is natuurlijk wel belangrijk dat de kinderen over voldoende taalvaardigheden beschikken om dit mogelijk te maken.


Rollenspel

Wat je misschien minder snel verwacht in de zandtafel is rollenspel. Toch is de zandtafel uitermate geschikt voor rollenspel. Waar de kinderen in de huishoek zelf in een rol kruipen door zich bijvoorbeeld te verkleden, vertalen ze in de zandtafel het verhaal in een speelfiguur (metaspel). Hierbij geven ze zelf betekenis aan de materialen die voorhanden zijn. Een steen kan een rots zijn waar dieren op leven, maar het kan ook een huis, een auto of een meteoriet voorstellen. Voeg maar eens wat wereldspelmateriaal toe en zie wat er gebeurt. Soms hebben de kinderen andere materialen nodig om hun rollenspel goed te kunnen spelen. Ze zullen iets willen halen uit een andere hoek of iets willen maken, bijvoorbeeld een huis, een hok of een garage. Wanneer kinderen hiervoor de ruimte krijgen, krijgt hun spelontwikkeling een optimale kans.

De zand-/watertafel kan bijvoorbeeld ook worden gebruikt als ondergrond voor een spelthema en als speel-/verteltafel worden ingezet.

 

Wat leer je van zand en water?


Het spelen met zand en water heeft een enorme aantrekkingskracht op jonge kinderen.

Het heeft iets magisch, omdat het allerlei vormen kan aannemen.

Kleuters kunnen naar hartenlust manipuleren met de materialen in de zand-/watertafel.

Er hoeft niet iets gemaakt te worden en er kan niets misgaan. Er is geen vaststaand eindproduct. Als het niet lukt, mogen kinderen gewoon weer opnieuw beginnen. Dit kan het zelfvertrouwen enorm vergroten. We noemen deze materialen ‘ongevormde materialen’. Het is niets en het kan iets worden (maar dat hoeft niet).


De zand/-watertafel lijkt voor veel volwassenen vooral tijdverdrijf en vies worden is iets wat veel ouders en leerkrachten liever vermijden, maar stiekem leren kinderen hier heel erg veel van. Knoeien en vies worden is belangrijk! Het is goed voor de (zintuiglijke) ontwikkeling en biedt kinderen de mogelijkheid tot onderzoeken en experimenteren. Wanneer kinderen direct met hun handen het zand of water kunnen voelen, levert dit veel tactiele ervaringen op, waardoor de gevoeligheid van de handen versterkt.

Het kneden van het natte zand versterkt de handspieren. het woelen door warm water kalmeert en ontspant. De sensomotorische ontwikkeling is belangrijk voor de totale ontwikkeling van kinderen. Door sensomotorische activiteiten leren kinderen hun eigen lichaam beter kennen en via hun lichaam ook de wereld om zich heen.